[Kỳ 3]

Thi hội thuở nhà Lê

Từ hồi Trung hưng (Lê) sắp về sau, phàm đến kỳ thi Hội, hôm vào trường nhất, lúc đầu canh năm, trong ngoài đều đã sửa soạn đâu đó, đến mờ sáng Hoàng đế ngự ra đền Giảng thư, đạo ngự đi có “nạt đường” hẳn hoi. Khi vua ngự ngồi nơi đền rồi, nhà chúa (Trịnh) bèn đến trước mặt vua làm lễ tham yết. Vua đứng dậy, miễn lạy cho, và mời ngồi. Các quan mặc bổ phục có hia và đai đứng chầu hai bên. Quan Khỉ cư chú tức là văn thần thường hầu bên vua thì ra đầu đề đem trình vua xem. Xong rồi, quan Khâm sai bái mạng và ra khỏi cửa, đi kiệu có che lọng mà vào trường, dán đầu đề lên bảng. Hoàng đế còn ở lại đó cho đến gần trưa mới về cung.

Đến trường nhì, trường ba, trường tư thì nhà chúa làm việc ấy thế cho vua. Trong những lần này thì các quan đứng chầu chỉ mặc áo rộng xanh, có lạy bốn lạy. Còn mọi việc ra đầu đề và sai quan Khâm mạng đi, cũng như kỳ thứ nhất. Ấy là lệ thường, triều vua nào cũng làm như vậy.

Khoa hội Ất vị về niên hiệu Cảnh Hưng, nhà chúa Thịnh vương tới đền Giảng thư, troàn cho các quan ăn mặc và làm lễ triều bái cũng như những khi có mặt Hoàng đế ở đó (nghĩa là mặc bổ phục và lạy năm lạy).

Bấy giờ quan Thượng thư là ông Nguyễn Bá Lân chỉ mặc đồ thường phục, lạy bốn lạy, gởi cùng nhà chúa rằng: “Các đấng Tiên vương (Trịnh) một mực tôn phù, truyền nhau hơn hai trăm năm, nay một mai thay đổi, thật làm cho hại người ta lắm. Nguyễn Hoàn làm Sư phó đại thần mà không can ngăn chúa điều ấy, xin chém đầu nó đi để dẹp lòng thiên hạ!” Nhà chúa nghe thế, có ý bất bình, liền troàn trở về phủ.

Đêm hôm ấy, một người thí sinh ra trường rồi, ngồi ngủ mơ ở một nơi phía ngoài đền. Nghe trong đền có tiếng rằng: “Tam cang đã đứt rồi, nhà Lê lấy gì còn lâu được?” Tỉnh ra, đi kiếm khắp cả mà không thấy người nào hết. Sau nhà Lê mất rồi, người thí sinh ấy mới đem chuyện đó mà nói với những người quen.

(Tang thương ngẫu lục)