PHỤ LỤC 1

TỒN NGHI

CÁC TÁC PHẨM CÓ THỂ LÀ CỦA PHAN KHÔI

THEO PHÁP LUẬT,

BÁO QUỐC NGỮ Ở NAM KỲ ĐƯỢC TỰ DO XUẤT BẢN

Huấn định ngày 30 Décembre 1898 nói: ở Đông Dương, muốn xuất bản báo chí bằng tiếng bản xứ, phải xin phép tại phủ Toàn quyền. Cho phép rồi, nếu chính phủ rút giấy phép, ấy là không được xuất bản nữa.

Nhưng việc dưới đây vừa xảy ra tại Sài Gòn, mà chúng tôi theo báo Điễn tín thuật lại, đã như đánh đổ đạo huấn lịnh trên kia trong địa phận xứ Nam Kỳ, nghĩa là báo chí quốc ngữ ở đó được tự do xuất bản, nhưng chỉ đứng riêng về mặt pháp luật.

Trước đây, ông Cendrieux có được chính phủ cho phép xuất bản tại Sài Gòn tờ Dân quyền. Dân quyền ra được ít lúc, kế vì một lẽ gì, bị rút giấy phép. Ông Cendrieux, không kể đến huấn lịnh nói trên, cứ cho báo mình ra như thường. Nhưng những số báo ấy đều liền bị tịch thu và ông bị nhà đương cuộc đưa ra tòa Tiểu hình.

Trước mặt quan Toà, trạng sư của ông Cendrieux vin vào khoản thứ năm của đạo luật ngày 29 Juillet 1881 nói “báo chí được xuất bản tự do”; đạo luật ấy được ban hành ở thuộc địa; Nam Kỳ là thuộc địa, vậy có quyền hưởng đạo luật ấy. Vả trong một vụ xử báo La Lutte cách đây không lâu, tòa Phúc án đã nhìn nhận câu nầy của trạng sư Trịnh Đình Thảo là phải: Một đạo huấn lịnh không được sửa đổi một đạo luật. Vậy huấn lịnh ngày 30 Décembre 1898 hạn quyền xuất bản báo chí tại Nam Kỳ, đứng trước đạo luật ngày 29 Juillet 1881, phải là vô giá trị.

Bác lời biện hộ của trạng sư, quan tòa nhìn nhận rằng đạo luật cho báo chí tự do vẫn ban hành ở thuộc địa, nhưng chỉ báo chí chữ Pháp được hưởng thôi; rồi phạt bị cáo 50 quan án treo.

Ông Cendrieux chống án lên tòa Phúc án. Trạng sư cãi cho ông, bác lời bác của tòa Tiểu hình, lại viện lẽ bên Madagasca, ông Renaitour xuất bản tờ L' Opinnion bằng chữ bản xứ, sao tòa Phá án ở Paris đã công nhận vô tội? Vậy kết luận: ở thuộc địa, báo chí bản xứ cũng như báo chí Pháp đều được tự do xuất bản, theo đạo luật ngày 29 Juillet 1881.

Tòa Phúc án họp hôm 2 Mars đã tha bổng ông Cendrieux.

Nghĩa là ông Cendrieux không bị huấn lịnh ngày 30 Décembre 1898 trói buộc.

Như thế, đứng về mặt pháp luật, báo chí quốc ngữ ở Nam Kỳ đã thoát khỏi huấn lịnh ngày 30 Décembre 1898, và từ nay được tự do xuất bản. Người xuất bản báo chí phải làm tờ khai, chứ khỏi phải xin phép.

Nhưng..., sự ấy sẽ chỉ thực hiện khi nào đạo huấn lịnh trên kia bị thủ tiêu. [a]

Nguồn:

Sông Hương, Huế, s. 30 (13 Mars 1937), tr. 1, 2.

Chú thích

[a] Bài bình luận này không ký tên, tức là tác quyền thuộc về tòa soạn, cũng tức là có thể do chủ bút Phan Khôi viết.